Koninklijk Concertgebouworkest
Koninklijk Concertgebouworkest

Brahms Akademische Festouvertüre

Er bestaat een apocriefe anekdote waarin Brahms de complimenteuze opeenvolging 'Bach, Beethoven, Brahms' zou hebben beantwoord met 'Bach, Beethoven, Bismarck'. De Pruisische Rijkskanselier Otto von Bismarck had in 1871 gezorgd voor de overwinning in de Frans-Duitse oorlog en had de eenwording van het voordien in kleinere staten verdeelde Duitsland weten te realiseren. Hij werd daarom ook wel gezien als de architect van het Duitse Keizerrijk. Brahms vervatte zijn nationalistische gevoelens na de overwinning al in zijn Triumphlied. Hij droeg het officieel op aan de kersverse keizer Wilhelm I, maar in een brief aan zijn uitgever noemde hij het zijn Bismarck-Gesang.

De behoefte om van de versnipperde Duitse landen één land te maken bestond al langer. Zo waren er al aan het begin van de 19e eeuw studentenverenigingen die actief de Duitse nationale eenheid propageerden. De lokale autoriteiten vonden dat gevaarlijk en verboden die verenigingen. Na de sluiting van de studentenvereniging van de Universiteit van Jena schreef de dichter August Daniel von Binzer in 1819 het lied 'Wir hatten gebauet ein stattliches Haus', waarin de onvrede daarover wordt bezongen, en waarin ook de beoogde nationale driekleur zwart-rood-geel al wordt genoemd.

Het lied werd door de censuur decennia lang verboden, tot de eenwording een feit was. Het kan geen toeval zijn dat Brahms, tussen alle studentendrinkliederen in de Akademische Festouvertüre juist deze melodie zo'n prominente plaats gaf - al na anderhalve minuut. Het moet een bevestiging zijn geweest van zijn bewondering voor Bismarck en zijn geloof in de Duitse eenheid. Dat de controverse rond het lied in Brahms' tijd nog actueel was, blijkt uit de Weense première van de Ouverture: in Oostenrijk gold het verbod nog steeds en de uitvoering werd op last van de politie twee weken uitgesteld.

Toen de geallieerden na het einde van de Tweede Wereldoorlog Duitsland opdeelden in invloedszones vroegen de Duitsers zich af, wat men aanmoest met de besmette nationale hymne, het Deutschlandlied. Von Binzers 'Wir hatten gebauet', voorzien van de alternatieve tekst 'Ich hab' mich ergeben' door Hans Ferdinand Maßmann uit 1820, werd als nieuw volkslied gebruikt  tot het Deutschlandlied in 1952 zijn status weer terugkreeg. De melodie is thans in gebruik als het volkslied van Micronesië, maar is ook bij wedstrijden van het Nederlands elftal regelmatig (voor een deel) te horen: "… want de leeuw op voetbalschoenen durft de hele wereld aan".