Koninklijk Concertgebouworkest
Koninklijk Concertgebouworkest

Mozart Symfonie nr. 31

Tussen Parijs en Praag: Mozart de reiziger

Naar de volgende halte

Tussen 1762 en 1791 bezocht Mozart - eerst als wonderkind, later als volwassen kunstenaar - de meeste grote, en ook minder grote, steden in West-Europa, waaronder Londen, Parijs, Berlijn, Leipzig, Dresden, Praag, Amsterdam, Den Haag, Milaan, Florence, Rome en Napels. Reizen, dat betekende plannen, vooruit denken naar de volgende halte, kiezen voor de boot of het rijtuig, besluiten waar te overnachten, en aanbevelingsbrieven regelen en introducties en referenties, en bovendien nog een heleboel kleinere dingen als de aanschaf van reisgidsen, geneesmiddelen die misschien nodig zouden zijn, en geschikte kleding. Voor Mozart betekende het eveneens het organiseren van concerten in openbare gelegenheden of voor de plaatselijke notabelen, en meer dan eens moest hij ook nog componeren.

On the Road (Olga Scholten, 2013)
On the Road (Olga Scholten, 2013)
Het paard steigerde

Reizen was – in elk geval voor een rondtrekkend musicus, hoeveel goede contacten hij ook had – niet altijd eenvoudig: rijtuigen waren vaak erg oncomfortabel, de wegen waren slecht, en de reis zelf verliep in een traag tempo. En soms was het ook nog gevaarlijk, met name in het geval van ernstige ziekte, want de gezondheidszorg was niet alleen ietwat onzeker maar verschilde bovendien van land tot land. Toen Mozart en zijn vader door Italië reisden, liep Leopold een ernstige kwetsuur aan zijn been op, die hem wekenlang bleef kwellen:

'Ik moet je vertellen over mijn ongeluk. Zoals je weet is de optelsom van 2 paarden en 1 voorrijder: 3 beesten. Tijdens onze laatste etappe naar Rome sloeg onze voorrijder het paard, dat tussen de dissels liep en dus de draagstoel op zijn rug droeg. Het paard steigerde maar kwam steeds meer vast te zitten in het zand en het stof, dat bijna twintig centimeter diep was, viel zwaar op zijn zij en trok het voorste gedeelte van de draagstoel mee, want dat heeft maar 2 wielen. Met één hand hield ik Wolfgang tegen om te voorkomen dat hij eruit werd geslingerd, en toen sloeg mijn rechterbeen tegen de middelste stang van het spatscherm, en wel met zo’n kracht dat de halve scheen van mijn rechterbeen werd opengereten, zo diep als een vinger (…) De volgende dag begon de hele boel er ernstig uit te zien: mijn been was helemaal opgezwollen en gisteren en vandaag ben ik vrijwel de hele tijd in bed gebleven.’ (brief van 30 juli 1770)

Reizen in stijl

Reizen – of in elk geval reizen in stijl (wat Leopold Mozart absoluut noodzakelijk vond; in september 1763 schreef hij aan zijn huisbaas in Salzburg, Lorenz Hagenauer: 'We moeten reizen op een nobele of elegante wijze vanwege het behoud van onze gezondheid en de reputatie van mijn hof') – was ook kostbaar; de tocht van Salzburg naar Koblenz in 1763 bijvoorbeeld kostte bijna drie jaarsalarissen van Leopold aan het Salzburgse gerechtshof. En meer dan eens waren de opbrengsten niet voldoende om de uitgaven van het gezin te dekken, om maar te zwijgen van alle inspanningen die ze moesten doen; toen Karl Alexander van Lorraine ze bijna een maand liet wachten voordat hij Wolfgang audiëntie verleende aan zijn Brusselse hof schreef Leopold dat de prins 'niets doet dan jagen, schrokken en zuipen, en uiteindelijk blijkt dat hij geen geld heeft'. (brief van 4 november 1763)

De Verlichting

Net als andere reizigers in die tijd compenseerden de Mozarts enkele van die problemen door een aantal dingen van thuis mee te nemen, zoals een theekist, etenswaren, medicijnen en boeken. En vaak was de reis zelf een beloning op zich: voor veel achttiende-eeuwers die rondtrokken was reizen een mogelijkheid om nieuwe volken en plekken te leren kennen, om andere gewoonten te leren – of, zoals werd gesteld in een aardrijkskundig boek in het bezit van Leopold, om je plaats in Gods schepping te leren kennen. Kortom, reizen was een integraal onderdeel van het denken, de nieuwsgierigheid en de opvoeding die bij de Verlichting hoorden. Bovendien was het opwekkend, zoals blijkt uit Leopolds beschrijving uit 1764 van hoe het gezin het Engelse Kanaal overstak: 'De zee en vooral het getij met eb en vloed in de haven van Calais en Dover, dan de schepen en, in hun kielzog, de vissen die bruinvissen worden genoemd die stijgen en dalen in de zee, en dan – zo gauw we Dover verlieten – te worden vervoerd door de beste Engelse paarden die zo snel rennen dat de bedienden op de koetsbank nauwelijks adem konden halen door de druk van de lucht – dit alles was heel vreemd en zeer aangenaam.'

Schetsen in gedachten

Hoeveel het allemaal ook betekende in de bredere context van de Verlichting - en het lijdt geen twijfel dat Leopold wilde dat de vroege reizen zouden dienen als een fundament voor Wolfgangs opvoeding, zelfs zijn 'moderniteit' - toch speelde muziek een centrale rol in alle reizen die Mozart maakte, zowel de vroege als de late: hij trad op, hij verzamelde muziek van anderen, en hij componeerde werken voor zichzelf, hetzij op eigen risico, hetzij in opdracht. Enkele werken waren - letterlijk - museumstukken; toen hij in 1765 in Londen was vroeg het British Museum Wolfgang om een voorbeeld van zijn werk, het motet 'God is our Refuge', KV 20. Andere stukken waren bedoeld als 'proefstukken', ofwel voor toelating tot een prestigieuze Italiaanse academie (zoals Miserere KV 85, gecomponeerd voor de Academia Filarmonica van Bologna) ofwel om te laten zien dat hij in staat was grootschalige vocale muziek te componeren (dat lijkt het geval te zijn geweest met de aria 'Fra cento affanni' KV 88, gecomponeerd in Milaan begin 1770, met als resultaat dat Mozart de opdracht kreeg voor Mitridate.) Een paar stukken, zoals de Pianosonate KV 309 (Mannheim oktober-november 1777), lijken te zijn bedoeld als lesmateriaal, maar de meerderheid - een aanzienlijke meerderheid, met onder meer de 'Parijse', 'Linzer' en 'Praagse' symfonieën (KV 297, KV 425 en KV 504), en ook de 'Pruisische' kwartetten (KV 575, KV 589 en KV 590) - waren bedoeld voor zijn eigen concerten of het resultaat van opdrachten.

Methode van componeren

Dat Mozart zoveel muziek schreef tijdens het reizen bewijst eens te meer hoe zijn methode van componeren was. Hoewel hij een piano nodig had, in elk geval om mee te beginnen als hij een paar basisideeën had, werkte hij die vervolgens in zijn hoofd uit, door in gedachten de vorm van een stuk en veel details ervan te schetsen, en dan pas ging hij het op papier zetten. Het daadwerkelijk neerschrijven van een werk was vaak een mechanische taak, waardoor zijn fantasie ondertussen een vrije vlucht kon nemen naar nieuwe ideeën en nieuwe werken. In een brief van 20 april 1782 beschreef Mozart aan zijn zus de compositie van een prelude en een fuga: 'Hierbij stuur ik je een prelude en een driedelige fuga (…) Ik kon de compositie niet eerder af krijgen. En het is op een enigszins merkwaardige manier gegaan, want de prelude hoort eerst te komen en daarna de fuga. Maar ik componeerde eerst de fuga en toen ik die neerschreef was ik ondertussen de prelude aan het uitdenken.'
Reizen was derhalve voor Mozart een bijna volmaakte omgeving om te componeren, een ononderbroken tijdspanne waarin hij - meestal zonder afleiding - zich kon concentreren op zijn gedachten.

De Parijse symfonie

In tenminste één geval was het het reizen zelf - Mozarts repertoire van 'reismuziek' en zijn behoefte om te componeren - dat wellicht de aanleiding vormde voor een onverwacht besluit om een nieuw werk te schrijven. Gedurende zijn carrière had Mozart de gewoonte om zijn werken af te stemmen op zowel de uitvoerders ervan als de toehoorders, en toen hij in 1778 in Parijs was schreef hij aan zijn vader:

'Ik heb een symfonie moeten schrijven om het Concert Spirituel te openen. Toen hij werd uitgevoerd op Corpus Christi was er algehele bijval (…) Zonder uitzondering vonden mensen het mooi. Ik was op de repetitie erg bang want ik heb in mijn hele leven niets gehoord dat slechter was; je kunt je niet voorstellen hoe ze zich er twee keer achter elkaar doorheen stuntelden en schraapten. - Ik was echt heel erg bang (…) De volgende dag besloot ik niet naar het concert te gaan; maar 's avonds was het mooi weer en dus besloot ik toch te gaan, in de zekerheid dat ik, als het net zo slecht ging als tijdens de repetitie, naar het orkest zou lopen, de eerste violist, Herr Lahoussaye, de viool uit zijn handen zou pakken en zelf zou dirigeren. Ik bad tot God dat het allemaal goed zou gaan, want alles is tot eer en glorie van Hem; en zie daar, de symfonie begon, Raaff* stond naast mij, en in het midden van het eerste allegro was er een passage waarvan ik zeker wist dat mensen die mooi zouden vinden, dat het hele publiek erdoor werd meegevoerd – en er klonk luid applaus – maar omdat ik toen ik het schreef wist wat voor effect het zou hebben, introduceerde ik het opnieuw aan het einde - en nu wilden mensen dat er een bis kwam. Ook het andante vonden ze mooi, maar vooral het laatste allegro - ik had gehoord dat alle finale allegro's en die als opening ook hier beginnen met alle instrumenten die samen spelen en over het algemeen in unisono, en zo begon ik het mijne met slechts 2 violen, die piano speelden gedurende 8 hele maten, opeens gevolgd door een forte - het publiek deed, zoals ik had verwacht “ssstt” bij het piano - toen kwam het forte - en zodra ze dat hadden gehoord, begonnen ze te klappen - ik was zo blij dat ik toen de symfonie was afgelopen naar het Palais Royal ging - een groot ijsje at - de rozenkrans bad, zoals ik had beloofd - en naar huis ging.' (brief van 3 juli 1778)

De Praagse symfonie

Er is misschien, enigszins onverwacht, een relatie tussen de 'Parijse' symfonie en een ander 'reisstuk', dat er op het eerste gezicht ver vanaf staat in zowel stilistische als geografische zin: de 'Praagse' symfonie, KV 504. Een van Mozarts vroegste biografen, Franz Xaver Niemetschek, berichtte dat tijdens zijn Praagse concert op 19 januari 1787 Wolfgang twee symfonieën uitvoerde, een in E-mineur en een in D - de 'Praagse'. Het is echter mogelijk dat Mozart oorspronkelijk van plan was de 'Parijse' symfonie uit te voeren. Zoals Alan Tyson** heeft aangetoond, is een overgeleverde handgeschreven trompetpartij voor de 'Parijse' symfonie van 1778 genoteerd op een soort papier die Mozart alleen maar heeft gebruikt in december 1786, in de tijd dat hij Wenen verliet om naar de Boheemse hoofdstad te gaan.

Maar waarom nam Mozart de moeite om dit deel te kopiëren (waarschijnlijk ter vervanging van een verloren gegaan origineel) als hij niet de bedoeling had het stuk uit te voeren? Het kan zijn dat Mozart van plan was het eerdere werk te presenteren, en niet een nieuw gecomponeerd stuk. En bovendien, de finale van wat nu de 'Praagse' is kan oorspronkelijk bedoeld zijn geweest als een nieuwe finale voor de 'Parijse', want het laatste deel van de 'Praagse' lijkt te zijn geschreven vóór de eerste twee delen. Gezien het bewijs van de handgeschreven partijen is het niet moeilijk voor te stellen hoe Mozart, hotsend en botsend in zijn rijtuig door de Boheemse bossen en met maar weinig tijd tot zijn Praagse concert, besloot om de 'Parijse' uit te voeren in plaats van een heel nieuw stuk te componeren en bij gebrek aan een trompetpartij er maar een te kopiëren; maar vervolgens, misschien, bedacht hij dat hij het werk wilde herzien, er een nieuwe finale aan toevoegen en, ten slotte, een nieuw eerste en tweede deel. Het resultaat was een geheel nieuw werk, de 'Praagse', dat op een of andere manier zijn ontstaan te danken heeft aan Mozarts levenslange preoccupatie met het idee van 'reizen'.

Cliff Eisen
Vertaling: Koen Kleijn

* Anton Raaff (1714-1799) was een beroemde Duitse tenor. Mozart had hem voor het eerst horen zingen in de Opera van Mannheim in 1777, toen Raaff op het toppunt van zijn roem stond. De titelrol van ‘Idomeneo’ (1779) is voor Raaff geschreven.

** Alan Walker Tyson (1926-2000) was een Britse musicoloog, gespecialiseerd in de studie van de muziek van Mozart en Beethoven. Een van zijn meest geprezen publicaties is Mozart: Studies of the Autograph Scores, waarin een diepgravend onderzoek naar de watermerken in het papier van Mozart's manuscripten leidde tot nieuwe dateringen van zijn partituren.