De iconische Negende van Beethoven

De negen symfonieën van Beethoven behoren tot het beste wat de klassieke muziek te bieden heeft, en de Negende is daarvan de bekroning. De Mount Everest van de muziek. Dat vinden niet alleen de experts: de Negende symfonie is al 200 jaar een publieksfavoriet. Dat komt vooral door de finale. Daarin brengt het orkest samen met een groot koor en vier solozangers een krachtige boodschap van vrede, vreugde en gelijkwaardigheid. Een muzikale omhelzing die overal ter wereld mensen verbroedert en samenbrengt. ‘Alle Menschen werden Brüder’!

De ongehoorde triomf

Beethoven was stokdoof en aan lager wal geraakt toen hij de symfonie schreef. Zijn muziek heeft veel te maken met het overwinnen van pijn en tegenslagen, zoals zijn deprimerende doofheid. Beethoven was strijdbaar in zijn muziek: hoe slechter het met hem ging, hoe vreugdevoller zijn muziek klonk.

Dat wist het publiek in Wenen ook. Bij de première op 7 mei 1824 mocht de componist voor de show meedirigeren, terwijl naast hem een dirigent (Michael Umlauf) het échte dirigeerwerk deed. Na afloop barstte het applaus en gejoel los, maar Beethoven hoorde het niet en bleef met zijn rug naar het publiek staan. Pas toen een van de solisten hem omdraaide, besefte hij hoezeer zijn muziek de harten van de mensen had geraakt.

Het publiek was door het dolle. De componist werd op handen gedragen en de politie moest eraan te pas komen om de zaal te ontruimen.

Muzikaal symbool

De uitbundige finale nestelde zich al snel in het collectieve geheugen. Ze werd het muzikale symbool van verbroedering in de Eerste Wereldoorlog, bij de Olympische Spelen (voor de verenigde teams van Oost- en West-Duitsland) en tijdens de volksopstanden in onder meer Chili en China, en – in 1985 – het officiële Europese volkslied. Er zijn versies voor gitaar, blokfluit, koor en metalband, en natuurlijk is-ie downloadbaar als ringtone.

In Japan is het samen zingen en spelen van Daiku (‘Nummer negen’) al meer dan 100 jaar een geliefde nieuwjaarstraditie. In Osaka kreeg die traditie na de tsunami van 11 maart 2011 nieuwe betekenis. ‘De ramp leerde ons dat we elkaar moeten helpen,’ zei een van de 10.000 Daiku-uitvoerenden in december 2011, ‘dat is wat dit lied voor mij oproept.’

Meer weten?

Waarom heeft Beethoven dertig jaar gedaan over de symfonie? Hoe heeft hij het uiteindelijk voor elkaar gekregen? Waarom was de muziek zo vernieuwend? En hoe komt het dat de partituur jarenlang in drie stukken verdeeld was, en pas na 1989 weer bij elkaar kwam? Je leest het allemaal hieronder.

Een kus aan de wereld

Beethoven heeft er bijna 30 jaar over gedaan om tot zijn huzarenstuk te komen. In 1795 las hij het gedicht An die Freude van Friedrich Schiller voor het eerst: een lofzang op de vreugde en het visioen van een toekomst waarin we allemaal gelijk en gelukkig zijn. Het gaat ook over de kracht van gezamenlijk zingen: wie samen zingt ervaart vanzelf broederschap en laat zich in vreugde omarmen. Het is een kus aan de wereld.

De idealist Beethoven wilde het gedicht dolgraag muzikale betekenis geven. Na een heleboel pogingen wist hij in 1822 dat het de finale moest worden van een grootse symfonie. Maar omdat symfonieën instrumentaal zijn, moest hij een paar drastische vernieuwingen doorvoeren. In het slotdeel voegde hij een koor en solisten aan het orkest toe. De manier waarop Beethoven de zangstemmen in het slotdeel verweeft met het orkest is niet alleen vernieuwend, maar ook razend knap. Eerst klinken thema’s uit de vorige drie delen opnieuw, en als de muziek lijkt vast te lopen geeft de bariton plotseling commentaar: niet meer die lelijke klanken, zingt hij, laten we de vreugde bezingen! En dan begint de finale. Een symfonie wordt theater.

Innovaties

En er gaat al veel revolutionairs aan vooraf. Alleen al het begin van het eerste deel: vanuit een soort vacuüm ontstaan geleidelijk melodieën, alsof de aarde geschapen wordt. Een manier van componeren die we decennia later terughoren bij Anton Bruckner en Gustav Mahler. De symfonie duurt meer dan een uur – ook dat was in 1824 ongehoord. En ze kent enorme contrasten: nog nooit hadden zulke grote verschillen tussen hard en zacht geklonken, en tussen intieme momenten en grote gebaren. De orkestbezetting was ongekend groot, met een belangrijke rol voor de hoorns – vier stuks. Dat slotdeel, al gauw meer dan twintig minuten, vormt trouwens een symfonie op zichzelf, met vier delen die in elkaar overgaan.

Breuklijnen en puzzelstukken

Toen Beethoven in 1827 overleed, liet hij een schat aan handgeschreven bladmuziek na, waaronder het originele manuscript (handschift) van de Negende. Dat werd bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog – om eventuele schade door bomaanvallen te beperken – ondergebracht op drie geheime locaties, die na de oorlog door harde grenzen van elkaar werden gescheiden. De eerste drie delen lagen jarenlang in Polen verstopt en werden verloren gewaand, het begin van het slotdeel bevond zich in communistisch Oost-Berlijn en de finale in West-Duitsland.

Na de val van de Muur in 1989 werd het verdeelde manuscript herenigd. Een officieel statement van de Staatsbibliotheek in Berlijn verwoordde het treffend: ‘Dwars door de Negende symfonie liep de Berlijnse Muur als monument van de Koude Oorlog. Een beeld van werkelijk beklemmende symboliek: de snede ging dwars door de dubbelfuga van het slotdeel, het hoogtepunt, waar Beethoven juist de beide muzikale en ideële hoofdthema’s – vreugde en wereldwijde verbroedering – gelijktijdig laat klinken in contrapuntische vervlechting.’

Breuklijnen die zowel de wereld als de muziek verdelen, waarna een hereniging kan plaatsvinden die in de muziek zelf wordt bezongen: bijzonder hoe de muziek en de wereld op allerlei manieren met elkaar vervlochten zijn in Beethovens Negende symfonie.