Koninklijk Concertgebouworkest
Koninklijk Concertgebouworkest

Beethoven Symfonie nr. 1

Met zijn Eerste symfonie wilde Beethoven zich voor het grote publiek bewijzen als componist. Bij Mozart en Haydn was de symfonie uitgegroeid tot een verheven muzikaal genre. Wat Beethoven al met het strijkkwartet en de pianosonate had gedaan, wilde hij hier ook bereiken: niet slechts erfgenaam zijn van zijn voorgangers, maar ze overtreffen.

Meteen in het begin doet hij iets wat ongehoord was - en waar ook kritiek op was: hij begint met een dissonant akkoord, wat meteen spanning oproept. Alsof dat nog niet erg genoeg is, laat hij het niet meteen tot bedaren komen, maar pas na een aantal spannende akkoorden komt de verlossing, met een akkoord in C majeur, de hoofdtoonsoort van de symfonie.

Er zijn nog meer zaken die de toenmalige luisteraar moeten zijn opgevallen als nieuw. Het derde deel draagt weliswaar de traditionele titel Menuet, maar is daar veel te snel en te grillig voor. Het is in feite een scherzo, iets waar Beethoven in zijn volgende symfonie openlijk voor uit zal komen. Ook het begin van de finale is een verrassing: in plaats van meteen met de deur in huis te vallen met een nieuw thema, laat de componist het thema langzaam ontstaan, door steeds, bijna aarzelend, een noot toe te voegen, alsof het ter plekke wordt geïmproviseerd en slechts geleidelijk wordt prijsgegeven.

Toch blijft Beethoven in deze symfonie nog binnen de grenzen van het betamelijke. De vernieuwingen passen allemaal nog net binnen de traditionele symfonie die zijn voorgangers vervolmaakten, alsof hij zijn publiek nog niet meteen wil choqueren. Een tijdgenoot schreef: "Als we nu slechts een klauw van de leeuw zien, is dat omdat de leeuw het verstandiger vond om nog niet aan te vallen."

Burgtheater, Wenen (foto: Thomas Ledl, 2013)
Burgtheater, Wenen (foto: Thomas Ledl, 2013)

De première vond plaats op 2 april 1800 in het Weense Burgtheater tijdens een concert dat naar huidige maatstaven zeer lang duurde: op het programma stonden naast de symfonie het Tweede pianoconcert, het Septet en een piano-improvisatie van Beethoven, een symfonie van Mozart en twee aria's van Haydn. De Eerste symfonie was meteen een succes en is nooit meer van het repertoire geraakt. Beethovens naam als symfonicus was gevestigd. 

Koen Kleijn