Mahler Das Lied von der Erde

1907 was een traumatisch jaar voor Gustav Mahler. De 47-jarige componist verloor zijn oudste dochtertje Maria Anna (1902–1907) en hij werd geconfronteerd met zijn eigen sterfelijkheid: er werd een hartziekte bij hem geconstateerd. Die zomer werd er daarom niet gecomponeerd. In plaats daarvan las hij een bundel met door Hans Bethge vertaalde klassieke Chinese gedichten met de titel 'Die chinesische Flöte'. De gedichten moeten bij hem onder die omstandigheden een gevoelige snaar hebben geraakt, want ze legden de basis voor Das Lied von der Erde, dat hij in de zomer van 1908 componeerde.

Das Lied von der Erde is een symfonie, Mahlers negende om precies te zijn. De componist had, zoals veel van zijn voorgangers een heilig ontzag voor de Negen Symfonieën van Beethoven en verbond daar - deels uit nederigheid, deels uit bijgeloof - de consequentie aan dat meer dan negen niet mogelijk was. Spohr en Dvořák kwamen niet verder dan negen, Bruckner overleefde zijn Negende niet. Na zijn Achtste symfonie verzon Mahler daarom een list: een symfonie in de vorm van een cyclus van zes orkestliederen. Dat lukte en Mahler componeerde daarna zelfs een échte Negende. Ervan overtuigd dat hij het lot te slim af was geweest, begon hij vervolgens zelfs aan een Tiende, die hem wél fataal werd. De ziekelijk bijgelovige componist Arnold Schönberg zei later: ‘De Negende lijkt een grens te zijn. Hij die daar overheen gaat moet sterven. Het lijkt erop dat een Tiende ons iets wil zeggen, dat we nog niet mogen weten of waar we nog niet klaar voor zijn. Zij die een Negende hebben gecomponeerd stonden te dicht bij het hiernamaals.’

Natuurlijk nam Mahler zijn eigen werk te serieus om zoiets essentieels als de vorm van een nieuwe symfonie helemaal te laten afhangen van angst en bijgeloof. Das Lied von der Erde is een bijna logische stap in Mahlers oeuvre: zijn Eerste, Tweede, Derde en Vierde symfonieën zijn gebaseerd op (Wunderhorn-) liederen en zijn Tweede, Derde, Vierde en Achtste bevatten al in meer of minder mate zang. Das Lied von der Erde is niet langer een hybride vorm van orkestrale en vocale muziek, hierin smelten symfonie en liedcyclus voor het eerst samen.

De zes liederen kunnen worden geordend in de vier gebruikelijke symfoniedelen. Het eerste lied - in sonatevorm - is een drinklied, waarin de mens met de moed der wanhoop zijn vuist opheft tegen de dood. Het tweede lied - het langzame deel - is een in herfstnevel gehulde bespiegeling op het einde van de zomer en het leven. Dan volgen drie kortere liederen, die samen het scherzo van de symfonie vormen. Von der Jugend en Von der Schönheit zijn weemoedige herinneringen aan betere tijden. Met het tweede drinklied Der Betrunkene im Herbst volgt de totale overgave aan de drank om te kunnen vergeten. In Der Abschied, het laatste deel, is het besef van de eeuwige afwisseling van leven en dood en constante vernieuwing van de natuur de basis van een ontroerende verzoening met het lot.